امروزيكشنبه, 01 مرداد 1396-- Sunday Jul 23 2017

ساعت 10:42:48

آخرین به روز رسانی : شنبه 22:05:42

نوحه ها و مداحی ها؛ از دیروز تا امروز

هر 10 سال یکبار شکل عزاداری ها عوض می شود

سه شنبه, 30 آبان 1391 ساعت 14:37 کدخبر :4738
فرستادن به ایمیل چاپ
نویسنده :
در میان مداحانی که خود صبغه شعری هم دارند، حاج غلامرضا سازگار جزو مشهوران است. به بهانه فرا رسیدن محرم حسینی، گفتگویی کردیم با این مداح سرشناس درباره مداحی و شعر عاشورایی.

- به عنوان یک پیشکسوت، میان مداحی دیروز و امروز مقایسه ای انجام بدهید با توجه به اینکه هر دو را تجربه کرده اید.

قدیم اگر کسی می خواست مداح شود، می رفت سراغ استاد و تا استاد به او اجازه نمی داد وارد کار نمی شد. استاد می گفت اول باید مدتی فقط شعر حفظ کند. گلی که تربیت از دست باغبان نگرفت / اگر ز چشمه خورشید سر زند، خودروست. مداحان امروزی هم خیلی علاقمند به امام حسین (ع) هستند و خیلی پاک اما لازم است با اساتید نشست و برخاست کنند و حتی اگر شیوه خواندن پیشکسوتی را قبول ندارند باز هم از حضورش استفاده کنند. درست است که شکل عزاداری عوض شده اما اصل آن باقیست. در هر صورت باید زینت ائمه اطهار (ع) باشیم. کونوا لنا زینا. البته هم قدیم اشکالاتی وجود داشت هم امروز.

- اشکالات قدیم چه بود؟

مثلا مداح یک قصیده 100 بیتی حفظ می کرد که مستمع حوصله شنیدنش را نداشت، مقتل هایی که خوانده می شد کمی خفیف و خوارکننده بود و روضه ها گاهی سندیت نداشت.

- امروز این کم شده است؟

بله خیلی کم شده اما هنوز هستند جوان هایی که روضه های افواهی می خوانند بدون اینکه به منابع معتبر رجوع کنند. توصیه من به مداحان جوان این است که قبل از روضه خواندن حتی اگر کاملا حفظ هستند حتما دوباره نگاهی به کتاب بیندازند. در این صورت وقتی به یک سنی می رسند خودشان یک مقتل سیّار می شوند، یک نفس المهموم می شوند.

- چرا پیشکسوتان اینقدر بر حفظ اشعار و روضه تاکید دارند؟

در این صورت مداح موقع خواندن لازم نیست حواسش به کتاب باشد و می تواند مجلس را بهتر اداره کند و از چشم و اشارات و حرکات دست استفاده کند اما اگر حفظ نباشد مثل این است که بخواهد نوشته ای را از روی متن بخواند و قادر نیست با مستمع ارتباط برقرار کند. البته شعرهای یکبار مصرف که فقط مخصوص یک شب است را نه اما شعرهایی که همیشگی هستند مثل گل مجلسند و ابزار دست که باید حفظ شوند. اما بعضی مداحان تازه محرم یادشان می افتد باید شعر حفظ کنند و همین می شود که خیلی زود هم از یادشان می رود. یک قاری مصری می گفت قرآن را باید هر روز حفظ کرد ولو 10 دقیقه. از مداحان می خواهم هر روز در ایام سال به مرور اشعار را حفظ کنند. بعد از نماز صبح بهترین زمان برای حفظ است.

- با توجه به اینکه خودتان شاعر هستید، فکر می کنید اینگونه اشعار می تواند موجب تعالی اخلاق بشود؟

یک مداح 3 وظیفه دارد: اول چند بیت شعر نصیحتی بخواند، بعد قصایدی که معرف اهل بیت باشد و بعد به روضه ای بپردازد که با مقتل سازگار باشد. البته از مداحان جوان نصیحت نمی خرند مگر هم سن و سالانش و این لازمه کار مداح پخته و استاد دیده است.

- اصلا یک مداح چنین رسالتی دارد؟

امام حسین (ع) مصباح الهدی است و مداح هم باید در حد خودش مصباح الهدی باشد. اگر نور امام حسین (ع) عالمگیر است مداح اقلا به مجلس خودش نور بدهد.

- پس با این تفاسیر به صرف خوش صدایی و نوآوری در سبک نمی شود مداح شد؟

صدا از مستحبات این کار است. ممکن است مداحی صدایی عالی نداشته باشد اما با بیانش قادر است مجلس را خوب اداره کند و اگر هر دو را با هم داشته باشد هم که بیشتر قادر به هدایت خواهد بود.

- یک مداح دیگر نیاز به چه ویژگی هایی دارد؟

اولا باید مقداری به روایات اهل بیت (ع) وارد باشد و اشعاری که می خواند معقول باشد مثلاً لااله الا زینب کفر است. یا اینکه مداحی گفته بود: امام حسین سر را که روی خاک کربلا گذاشت فرمود ای خاک من مادر ندارم. این گفته ها اصلاً در شان آقا امام حسین نیست. همه می دانیم که آقا وقتی سر بر خاک گذاشت گفت: الهی رضاً بقضائک، صبراً علی بلائک، تسلیماً لامرک. از نظر ادبیات هم باید شعر را بشناسد البته اگر شعری از نظر ادبی مشکل داشته باشد مداح نباید قیامت پاسخ بدهد اما اگر چیزی مغایر با شان اهل بیت به زبان آورد باید پاسخ بدهد.

- شما آشنایی با موسیقی را برای مداح لازم می دانید؟

بله. آشنایی با دستگاه های موسیقی و دانستن این موارد که غنا نیست. تعزیه خوان ها با آشنایی با موسیقی است که می دانند چه شعری را چطور پیاده کنند که به دل مستمع بنشیند.

- منظورتان روان شناسی اشعار و موسیقی و مستمع است؟

بله. نمی گویم مداح علم روانشناسی یاد بگیرد اما مستمع را بشناسد. یک مداح باید بداند که در مجلس ختمی که مردم اهل گریه کردن نیستند و فقط نگاه می کنند نباید روضه قتلگاه بخواند، در چنین مجلسی باید دو کلمه روضه خوانده شود و بقیه مدح اهل بیت و نصیحت باشد اما جایی که مستمع را می شناسد و میداند اهل گریه کردن است بداند چه روضه ای بخواند. در کل نباید گریه زوری از مردم گرفت.

- در بعضی هیات ها مداح همه کاره می شود، این درست است؟

اگر در توانش باشد که هم مداحی کند و هم هیات داری و هم ناظم هیات که خیلی خوب است اما اگر در توانش نباشد جایز نیست.

- یک مداح تا کجا و چه حد می تواند؟

هر کسی در حد خودش. مثلا حاج منصور ارضی که در هیات رزمندگان 10 هزار نفر پای منبرش می نشینند و کلامش نفوذ دارد وارد مسائل سیاسی هم می شود اما یک مداح که 40 نفر پای منبرش هستند لازم نیست وارد مباحث سیاسی شود و همین یک دعا به رهبر کافیست.

- قبول دارید که شعرها و سبک های نوحه خوانی می تواند گویای سیر تاریخی جامعه ما باشد. به عنوان مثال در زمان انقلاب و جنگ مداحی ها بیشتر شکل حماسی به خودش می گرفت یا اینکه می گویند در زمان مشروطه اشعار عارف قزوینی خوب گرفته بود.

همینطور است. درست است که در فضیلت گریه بر امام حسین (ع) می شود کتاب ها نوشت اما این گریه نیاز به مقدمه دارد. گریه به تنهایی چندان موثر نیست. امام حسین (ع) همیشه زنده است اما یزید آن زمان مُرد و باید با یزیدهای هر زمان مبارزه کرد. مثلا در مداحی های زمان انقلاب می گفتیم: حسین گفتا دین، عقیده و جهاد است / بیعت من حرام با ابن زیاد است / شیوه من بود حق پرستی/ شیوه او قمار است و مستی. یا زمانی که طلاب را در فیضیه به شهادت رساندند مداحی هایمان اینگونه بود: قم گشته کربلا / فیضیه قتلگاه / خمینی ثاراله / شد موسم یاری مولانا الخمینی. عزاداری باید باشد اما درکنارش مبارزه با دشمنان هم. مثلاً در زمان انقلاب می خواندیم: آمدم تا نهضت خون و شرف برپا کنم / بهترین برنامه ام را کربلا اجرا کنم / آمدم تا بین انسان ساز و انسان سوز را / داوری در انقلاب سرخ عاشورا کنم / آمدم بر ضد تبلیغات مسموم یزید / هر مبلّغ را به گفتار خدا گویا کنم.

این شعر مرا یک نفر زمان شاه خواند و او را به مدت 15 روز شکنجه می کردند تا شاعرش را معرفی کند اما او چنین کاری نکرد.

- با توجه به این نیاز امروز چیست یعنی مداحی ها باید چگونه باشد؟

ببینید یک زمانی جنگ را داشتیم در مداحی هایمان می گفیتم: "جنگ جنگ تا پیروزی" اما امروز نمی شود مثلا تحریم ها را در مداحی آورد، آن مداحانی که نفوذ کلام دارند در کنار مداحی این مسائل را هم مطرح می کنند اما مداحی امروز باید پیام امام حسین (ع) را برساند و بُعد عاطفی آن پررنگ تر شود.

- پس محتوای مداحی ها هر چند سال یکبار متحول می شود؟

من الان 70 سال سن دارم و می توانم بگویم هر 10 سال یکبار شکل عزاداری ها عوض می شود و اصل آن برجاست. یک زمانی شور می گرفتند: حسین حسین حسین حسین / شهید کربلا حسین/ امشب جناب فاطمه...

یک زمان دیگر: یا اباعبداله الحسین / کریم اگر دعا کند...

یا شعرهایی که از لحاظ عاطفی قوی اند: من که داغ شش برادر دیده ام / داغ عباس دلاور دیده ام...

در کل، شور اگر محتوا داشته باشد خوب است و ما مخالف آن نیستیم مثلا یک زمانی شور می گرفتیم که: در راه قرآن جان دهم / کی تن به ذلت می دهم...

- پس اینکه جوانان امروز خیلی علاقه به شور دارند از نظر شما مشکلی ندارد؟

اگر شور را از نسل جوان بگیریم جوان را از مجلس اباعبداله جدا کرده ایم اما شور هم باید در حد خودش باشد یعنی نه به اندازه ای که جوان 10 شب بیاید مجلس و از لحاظ عاطفی رشد کند اما از بعد اخلاقی چیزی به او اضافه نشود.

- یک پیشکسوت را چقدر موظف می دانید که مداحان جوان را پرورش بدهد؟

این خیلی لازم است که پیشکسوت ها جوان ها را راه بیندازند و خدا را شکر در تهران جایگاه پیدا کرده است. بنده هم صبح های جمعه در خانه ام پذیرای مداحان جوان هستم. حدود 90-80 مداح در این جلسه حضور پیدا می کنند بدون اینکه بهایی طلب کنم.

- مطالعه را چقدر برای جوانان این عرصه لازم می دانید؟

مطالعه منظم و اصولی بسیار لازم است.

- شاعران جوان این عرصه را چطور می بینید؟

شاعران این عرصه دو دسته اند. من دست شاعران جوانی را که نوآور و سبک ساز هستند می بوسم. بقیه هم لازم است که دیوان های بزرگان و شعرای پیشکسوت را بخوانند. حتی حافظ و سعدی را بخوانند تا صنایع ادبی دستشان بیاید.

افزودن نظر


کد امنیتی
تصویر جدید