امروزشنبه, 20 آذر 1395-- Saturday Dec 10 2016

ساعت 16:33:40

آخرین به روز رسانی : شنبه 13:21:53

با معماری حمام ها آشنا شوید

شنبه, 11 آبان 1392 ساعت 12:18 کدخبر :6264
فرستادن به ایمیل چاپ
نویسنده :
ميان در فضايي پيچ دار مابين گرمخانه و سربينه است كه سرويس هاي بهداشتي و نظافتي در آن قرار دارد.

فضاهاي اصلي حمام ها شامل ورودي و دالان ، سربينه يا بينه، ميان در ، گرمخانه ، خزينه ، تون ،چاه و منبع آب است.

ساختمان حمام ها به طور كلي در سطحي پائينتر از سطح معابر عمومي احداث شده اند. اين شگرد معمارانه علاوه بر اينكه از اتلاف گرماي داخلي جلوگيري مي كند جنبة سازه اي نيز دارد و به استحكام بنا مي افزايد.همچنين جريان آب به سوي فضاهاي داخلي نظير حوض ها و ... را تسريع مي كند.به عنوان مثال حمام زنانة "درب سيد" از معبر همجوار خود به اندازة 7/2 متر پائينتر است.

در حمام ها مسير دسترسي به فضاهاي داخلي با طراحي جالبي انجام گرفته است.در حمام "شمس آباد" خوزان پس از عبور از كوچه اي تنگ به عرض تقريبي 1متر و طول 20 متر كه به كوچة آشتي كنان معروف است و يك هشتي و يك فضاي مستطيل شكل به سربينه مي رسيم.همچنين بين بينه و گرمخانه راهرويي زاويه دار به طول 5متر وجود دارد. اين مسيرها و راهروها  كه اغلب به حالت پيچ دار هستند ضمن جلوگيري از بوجود آمدن كوران هوا و ورود سرما يا اتلاف گرما، به حفظ دما و رطوبت هر فضا نسبت به فضاي ديگر نيزكمك مي نمايند.

سربينه يا بينه همان رختكن حمام است كه دماي آن پائينتر از گرمخانه است.در اطراف آن سكوهاي نشيمن قرار دارد و در وسط آن نيز حوض آب سرد تعبيه شده است. بينة حمام "اندوان" مستطيل شكل و حمام "شمس آباد" به صورت هشت نگيني است.در بين حمام هاي خميني شهر اين دو حمام بزرگترين بينه ها را دارند.

گرمخانه، انتهايي ترين و اصلي ترين فضاي کاربردی حمام است كه خزينه نيز در قسمتي از آن قرار گرفته .اينجا محيط گرم حمام است و در آن شست و شوي بدن صورت مي گيرد.طاق گرمخانه حمام درب سید و گاردر با رسمی بندی ساده ای تزئین شده که به زیباتر شدن این فضا افزوده است.


تون عبارتست از زيرزميني دخمه مانند در زير خزينة حمام . دراين فضا «تون بان» از آتش تون مراقبت مي كند. امروزه در بيشتر حمام هاي خميني شهر اين فضا به محل موتورخانه تبديل و بر روي خزينه نيز منبعي بتوني جهت ذخيره آب گرم ساخته شده است.


حمام هاي خميني شهر به جز حمام "اصغر آباد" و "جوي آباد" ، همگي دوقلو (حمام زنانه و حمام مردانه) بوده اند يعني در واقع دو حمام در كنار يكديگرند كه از يك تون تأمين گرما مي شوند.


حمام "سرپل" فروشان به احتمال زیاد قديميترين حمام شهر و مربوط به دورة صفوي است كه مدت هاست به دليل عدم نياز به حمام زنانة اصلي، اين قسمت به انباري تبديل شده و همان حمام مردانه دو قسمت شده و از آن استفاده مي كنند.


حمام هايي كه دوقلو نبوده اند صبح تا عصر مورد استفادة زنان بوده و عصر يا شب تا صبح مورد استفادة مردان مانند حمام "اصغرآباد" يا حمام "درب سيد" و "سرپل" فروشان .
در بین اهالی محله درب سید داستانی به قرار زیر نقل است:در منازعه ای که بین مردم محله سرپل و درب سید فروشان جهت استفاده از حمام سرپل رخ مي دهد مردم درب سيد تصميم به ساخت حمامي جهت اهالي محلة خود مي گيرند.از آنجا كه در فصل زمستان اين اختلاف شكل مي گيرد هر خانواده موظف مي شود كه به تعداد 100 يا 1000 خشت در خانة خود ساخته، آنرا در زيركرسي بخشكانند و در اختيار بنا قرار دهند و بدين گونه وظيفة خود را در قبال ساخت حمام عمومي ادا نمايند. اينگونه حمام درب سيد قسمت زنانه كه قديمتر از قسمت مردانة فعلي است ساخته مي شود.


به جز حمام "سرتيپ" كه بسيار كوچك است و در دل مجموعة تاريخي سرتيپ و جهت استفادة خانوادگي ساخته شده بقيه اين حمام ها به وقف عموم رسيده و همگان از آن استفاده مي كرده اند.


لازم به ذكر است آب مصرفي حمام هايي كه بزرگ بوده و آب فراوان نياز داشته اند بوسيلة گاو و چاه گاو و گاورو تأمين مي شده اند مانند حمام "شمس آباد" كه به همين نام هم معروف است ( حمام گاوي)، اما حمام هايي كه كوچكتر بوده و استفادة كمتري مي شده از نيروي انسان و بوسيلة كارگراني كه به آنها "وادار" مي گفته اند تامين مي شده اند.
با ورود تكنولوژي جديد در زمان پهلوي دوم به اين حمام ها، خزينه ها تعطيل مي گردد و فضاهاي گرمخانه دوش بندي شده و با استفاده از سوخت هاي گازوئيل و نفت به جاي چوب و هيزم و هيمه آب گرم آن تهيه مي شده است كه امروزه نيز به گاز تبديل شده اند.


از مجموع 12 حمام تاريخي موجود در اين شهرستان ، 6 حمام آن هنوز استفاده مي شوند اما بقيه متروك گرديده است.به جز حمام "جوي آباد" قديم كه سقف هاي آن تخريب گرديده است بقيه بدنة سالمي دارند بطوریکه می توان با اندکی همت و خلاقیت از آنها آنها استفاده کرد.


به عنوان مثال حمام قاجاري قلعة اميريه با تدبيري زيبا و منحصر به فرد با مرمت هاي جزئي و نقاشي بدنه ها و تأمين نور و گرمايش و سرمايش به كاربري جديدي تبديل گشته است.قسمت سربينة مردانه به دفتر شورا و دهياري محل و قسمت گرمخانه و حمام زنانه به كتابخانه .اين اقدام علاوه بر حفظ يك بناي تاريخي هويت دار،بسیار مورد توجه مردم و علاقه مندان قرار گرفته است.سازمان ميراث فرهنگي استان اصفهان در طی سالیان اخیراقدام به شناسايي و ثبت 10 باب از اين حمام ها در فهرست آثار ملي نموده و دو حمام "اسفريز" و "اصغرآباد" را هم در دست اقدام دارد.


پتانسيل تاريخي،فرهنگي فراوان اين حمام ها از يك طرف همچنين نيازهاي عمومي مردم به خصوص جوانان محل و رو به زوال رفتن كاركرد عمومي آنها از طرفي ديگر مي تواند انگيزه اي جهت مرمت و احياء آنها به صورت فرهنگسرا ، خانة جوانان ، خانة كودك ، رستوران سنتي و... باشد.


 سازمان ميراث فرهنگي استان اقدام به تعريف چنين پروژه اي بر روي حمام تاريخي شمس آباد خوزان نموده است و قصد دارد با همكاري و مشاركت مسئولين فرمانداري ، شهرداري، شوراي شهر و ادارة اوقاف شهرستان علاوه بر جلوگيري از تخريب يكي از بزرگترين حمام هاي شهرستان و حفظ اصالت تاريخي آن، آن را به فرهنگسرايي جهت استفادة عموم مردم محل و شهر تبديل سازد.


البته در اين ميان دست ياري مردم فهيم شهر به خصوص محل را نيز مي طلبد.به هر حال حمام هاي تاريخي شهرستان كه نشاني از اصالت و هويت ايراني اسلامي اين ديار كهن است بدون خواست و نياز مردم آن قابل مرمت و احياء نمي باشد.

مطالب مرتبط:

افزودن نظر


کد امنیتی
تصویر جدید